Άλλη μια χρονιά και οι γενικές εξετάσεις καταργούνται. Θα σημάνει ωστόσο αυτό και το τέλος του ανόητου παιχνιδιού που θα μπορούσε να ονομαστεί «βρες πού το γράφει» και κρίνει ποια παιδιά θα πάνε στην τριτοβάθμια εκπαίδευση; Ή μήπως οι εξετάσεις που θα διενεργούνται σε πανελλαδικό επίπεδο στα πλαίσια του Λυκείου θα συνεχίσουν να μην έχουν σχέση με την ουσιαστική γνώση και κρίση; Παρ’ ότι προσωπικά είμαι υποστηρικτής της μεταρρυθμιστικής προσπάθειας που έχει ξεκινήσει, ομολογώ πως δεν θεωρώ καθόλου δεδομένη τη βελτίωση, τουλάχιστον όσον αφορά στο σε ποια πράγματα θα προσανατολίζουμε τους μαθητές να μαθαίνουν. Στο σημείωμα αυτό θα ήθελα να επισημάνω, με δύο παραδείγματα από τα θέματα που μπήκαν φέτος (1998) στη βιολογία, το πόσο τραγικές είναι οι λεγόμενες «συνδυαστικές» ερωτήσεις που θεωρούνται μάλιστα πως οξύνουν την κριτική σκέψη.
Το Β΄ σκέλος του πρώτου Ζητήματος ήταν: “Ποια βιολογικά υγρά παίρνουν μέρος στη διαδικασία της πέψης, ποια είναι η σύστασή τους και με ποιο τρόπο διεγείρεται η έκκρισή τους;”
Στο μη ειδικό βιβλίο “Φυσιολογία του Ανθρώπου” του Guyton, εκδ. Λίτσας, αφιερώνεται ένα κεφάλαιο, 15 μεγάλων σελίδων (571-585), για μια πρώτη μόνο προσέγγιση του τεράστιου αυτού ζητήματος. Νευρικοί, ορμονικοί, τοπικοί και μη μηχανισμοί, αντανακλαστικά, παλίνδρομες ρυθμίσεις και ψυχικοί παράγοντες, είναι πολύ δύσκολο να αποδοθούν έστω και με ελάχιστη επάρκεια από το μαθητή που καταλαβαίνει έστω και αμυδρά τι κρύβεται πίσω από την ερώτηση αυτή. Όσον αφορά στη σύσταση των πεπτικών υγρών, η γραφή των αμινοξέων που αποτελούν μόνο τη γαστρίνη, χολοκυστοκινίνη και τη σεκρετίνη έχει πάρει μισή σελίδα (577) στο βιβλίο του Guyton. Οπωσδήποτε, οι κύριοι που βάλανε τα θέματα θα αντέτειναν πως αυτοί ζητούσαν από το μαθητή μόνο όσα στο βιβλίο του αναφέρονται. Επειδή όμως στο βιβλίο της βιολογίας δεν αναφέρονται όλα τα πεπτικά υγρά, ούτε η σύσταση και ο τρόπος έκκρισης του καθενός (οι συγγραφείς, που φυσικά δεν φαντάστηκαν τι θέματα θα έβαζαν κάποτε κάποιοι, παραθέτουν σε διάφορα σημεία εκείνες τις πληροφορίες που κατά την κρίση τους είναι σκόπιμο να δοθούν στους μαθητές), ο υποψήφιος θα πρέπει να ψάξει με το νου του και να βρει φωτογραφικά οπουδήποτε στο βιβλίο μπορεί να αναφέρεται οτιδήποτε σχετίζεται με την ερώτηση. Αυτού του τύπου τις γελοίες ερωτήσεις τις αποκαλούν τελευταία συνδυαστικές και τις θεωρούν μάλιστα και ερωτήσεις κρίσης. Στην πραγματικότητα απαιτούν την απόλυτη μη κρίση, εφ’ όσον ο μαθητής με ουσιαστική γνώση επί του θέματος, που δεν θα θυμάται το βιβλίο απ’ έξω, είναι αδύνατο να γράψει καλά.
Η Βα ερώτηση του τέταρτου Ζητήματος ζητάει: “Να περιγράψετε τις κυριότερες παθήσεις, ασθένειες και βλάβες του μυϊκού συστήματος.”
Στο βιβλίο Pathophysiology (S.A. Price, L.M. Wilson, Mosby Year Book) 1138 τεράστιων σελίδων, στο κεφάλαιο Musculoskeletal Disorders δεν υπάρχει καμία λίστα με παθήσεις ειδικά του μυϊκού. Φυσικά και οι συγγραφείς του σχολικού εγχειριδίου δεν επιχειρούν κάτι τέτοιο. Το σχολικό βιβλίο δεν περιέχει καμία παράγραφο με βλάβες του μυϊκού συστήματος καθ’ όλη την έκτασή του και στο ειδικό κεφάλαιο για το μυϊκό σύστημα. Τι ζητάγανε λοιπόν οι σοφοί εξεταστές; Ας μην εικάσω εγώ εν προκειμένω και ας δούμε τι λένε οι φροντιστές του “ενός βιβλίου απ’ έξω”. Η απάντηση που κάποιοι απ’ αυτούς δίνουν στα Νέα 25.6.98 έχει τη λογική της παραπομπής σε όποια σελίδα οπουδήποτε στο βιβλίο αναφέρεται η λέξη μυϊκό και πιθανολογείται πρόβλημα. Έτσι μας παραπέμπουν στη σελ. 99 (κεφάλαιο γενετικής) όπου αναφέρονται οι λέξεις “μυϊκή δυστροφία” σαν παράδειγμα κληρονομικής νόσου, χωρίς καμιά απολύτως άλλη αναφορά. Μας παραπέμπουν στη σελ. 323 όπου το βιβλίο αναφέρει: “Το ηλεκτρομυογράφημα χρησιμεύει για τον έλεγχο ορισμένων νευρομυϊκών παθήσεων π.χ. πολιομυελίτιδας.” Θα ευχόμουν να μπορούσε να μας απαντήσει κάποιος από τους εξεταστές ή τους φροντιστές του “ενός βιβλίου απ’ έξω” (δεν ξέρω το βαθμό αλληλοκάλυψης των δύο αυτών ομάδων): εξετάζεται έτσι η γνώση του μαθητή για τις μυϊκές παθήσεις ή παίζεται το παιχνίδι “θυμάσαι που το γράφει;”, κατά το οποίο οι μαθητές οφείλουν να αραδιάσουν οποιαδήποτε λέξη, από το βιβλίο, θυμίζει αυτό που τους ρωτήσαμε; Δείτε σε τι αστειότητες οδηγούνται οι φροντιστές του “ενός βιβλίου απ’ έξω” στη συνέχεια των απαντήσεών τους περί νόσων του μυϊκού, όταν ψάχνουν οπουδήποτε στο βιβλίο για να βρουν κάτι με μυϊκό και πρόβλημα. Αναφέρουν μεταξύ άλλων: -οι κακώσεις του αχίλλειου τένοντα (σελ.326), -ο μυϊκός κάματος (σελ. 323), -…βλάβη της παρεγκεφαλίδας (σελ. 255), -μείωση του μυϊκού συντονισμού λόγω υπερβολικής συγκέντρωσης μονοξειδίου του άνθρακα στον εισπνεόμενο αέρα (σελ. 231) κλπ. Αν πάντως αναρωτιέστε γιατί οι κακώσεις του αχίλλειου τένοντα είναι μυϊκό πρόβλημα κι όχι οι κακώσεις οποιουδήποτε άλλου τένοντα, οι φωστήρες της εκπαίδευσης θα σας παραπέμψουν στο βιβλίο, όπου αναφέρεται: “Είναι ο ισχυρότερος του ανθρωπίνου σώματος και υφίσταται συχνά κακώσεις ή ρήξεις στους αθλητές”. Το ότι αυτή η φράση δείχνει πως μόνο αυτός ο τένοντας υφίσταται κακώσεις δεν θα πρέπει να θεωρηθεί σκέψη ηλιθίου αλλά απόρροια των κανόνων του κατεστημένης εξεταστικής λογικής. Όμοια, ο καθένας βέβαια μπορεί να διαπιστώσει πως ο κάματος δεν είναι πάθηση, η βλάβη της παρεγκεφαλίδας είναι πρόβλημα του νευρικού κι όχι του μυϊκού συστήματος, το μονοξείδιο του άνθρακα στον εισπνεόμενο αέρα δεσμεύει την αιμοσφαιρίνη που μεταφέρει το οξυγόνο και δεν αφορά σε καμιά πάθηση του μυϊκού συστήματος κλπ. Κανένας δεν μπορεί να διαφωνήσει για το ότι η απάντηση αυτή δείχνει κατά πόσο ο μαθητής ξέρει πού υπάρχουν στο βιβλίο οι λέξεις μυϊκό και πάθηση μαζί, αλλά σε καμιά περίπτωση δεν δείχνει τίποτε για τις γνώσεις του περί των παθήσεων του μυϊκού συστήματος. Αν λοιπόν πρόκειται να συνεχιστούν αυτού του είδους οι ερωτήσεις, ίσως θα ήταν καλύτερο να διατυπώνονται ευθέως, υπό τη γενική αρχική διατύπωση «πού γράφει το βιβλίο σας τις παρακάτω λέξεις …»
Νομίζω είναι απολύτως προφανές πως το παιχνίδι “θυμάσαι πού το γράφει;” που το παίζουν σε συνεργασία εξεταστές και φροντιστές του “ενός βιβλίου απ’ έξω” είναι μάλλον πολύ κακόγουστο και καθόλου πνευματικό. Πρέπει να κάνουμε ό,τι περνάει από το χέρι μας για να σταματήσει. Γιατί είναι κόλαση για πολλά παιδιά με καλό μυαλό που δεν μπορούν να μαθαίνουν το βιβλίο απ’ έξω. Όπως τώρα μένουν έξω από τα πανεπιστήμια παιδιά που αναζητούν ουσιώδεις απαντήσεις σε ερωτήματα, ίσως έτσι αύριο κάποια δεν θα τελειώσουν καν το λύκειο. Από τα βιογραφικά στοιχεία που υπάρχουν μπορούμε να υποθέσουμε σχεδόν με ασφάλεια πως εξετάσεις της μορφής “θυμάσαι πού το γράφει;” θα βγάζανε ηλίθιο τον Αϊνστάιν. Θα συνεχίσουμε άραγε εμείς να ξαποστέλνουμε τους δικούς μας Αϊνστάιν;
Επιτρέψτε μου τέλος να σημειώσω πως είναι επίσης κόλαση για όσους εκπαιδευτικούς προσπαθούν με τα πενιχρά μέσα και δυνατότητες που έχουν να μορφώνουν επιστημονικά τα παιδιά. Είναι υποτιμητικό και άθλιο για ένα καλό εκπαιδευτικό να μην ασχολείται με τη γνώση αλλά με το πώς θα πιέσει το παιδί να μάθει ένα βιβλίο απ’ έξω. Αν μάλιστα το αρνηθεί, το πιθανότερο είναι πως θα τον πνίξουν οι τύψεις, σκεπτόμενος πως δεν κάνει καλά τη δουλειά του, αφού δεν βοηθάει τους μαθητές του να εισαχθούν στα πανεπιστήμια. Οι περισσότεροι καλοί εκπαιδευτικοί σήμερα υποχρεώνονται να ακροβατούν ανάμεσα στη γνώση και την κακόγουστη προετοιμασία για εξετάσεις. Σε κάθε περίπτωση πέφτουν και τσακίζονται.
Η εξάλειψη των γελοίων ‘συνδυαστικών’ ερωτήσεων από το εξεταστικό ρεπερτόριο, εν όψει της εφαρμογής του νέου συστήματος, θα ήταν μια σημαντική συνεισφορά στο να φέρει πράγματι αυτό κάτι νέο.
Σημείωση: Αν δεν αναφέρθηκα καθόλου στην τρομερή πραγματικότητα της 1 ώρας διδασκαλίας της Βιολογίας στη Β Λυκείου που κάνει κενό γράμμα κάθε προσπάθεια αναζήτησης, συζήτησης σύγχρονων θεωριών είτε πειραμάτων (γιατί άραγε μας ήλθε ανάλογο βιβλιαράκι;), το κάνω γιατί θέλω να μη χαθεί η έμφαση που θέλω να δώσω ενάντια στις ερωτήσεις φρικιαστικού τύπου που προανέφερα.
δυστυχώς συμφωνώ..