2. Έντελμαν και Κρικ

Ο πολύς Έντελμαν και ο μεγάλος Κρικ. Δυο κοσμοξακουστοί νομπελίστες. Ο ένας λέει πως ο Πένροουζ μιλάει σα μαθητής που επειδή δεν ξέρει τον τύπο του θειικού οξέος περιγράφει το σκύλο του Σποτ και ο άλλος λέει πως δεν μπορεί να ασχολείται με το θόρυβο της γνώμης του καθένα. Θα συγκρατήσω την διάθεσή μου να προβώ σε χαρακτηρισμούς και επικρίσεις και θα προσπαθήσω να κρίνω μια κοινή τους άποψη για τη σχέση της συνείδησης ή νόησης με τον εγκέφαλο.

Ο Έντελμαν, στις σελ. 51-52 του βιβλίου του “Αιθέρας θεϊκός, λαμπερή φωτιά” αφού λέει πως οι δυνατές συνδέσεις μεταξύ των νευρώνων του εγκεφάλου είναι ένας τρομερά μεγάλος αριθμός αποφαίνεται πως “Έχουμε σε αυτό το σημείο την πρώτη ένδειξη σχετικά με το τι καθιστά τον εγκέφαλο κάτι το τόσο ξεχωριστό ώστε να δικαιολογείται η γένεση νοητικών ιδιοτήτων από αυτόν”.

Ο Κρικ, στο βιβλίο του “Μια εκπληκτική υπόθεση” στη σελ. 27 ορίζει πως η εκπληκτική υπόθεση είναι ότι “η νόηση μας-η συμπεριφορά του εγκεφάλου μας-μπορεί να εξηγηθεί μέσα από τις αλληλεπιδράσεις των νευρικών και άλλων κυττάρων και των μορίων που σχετίζονται με αυτά” και στη σελ. 31 αναφέρει “Τελικά, μπορούμε να καταλήξουμε ότι για να κατανοήσουμε τις διάφορες μορφές της συνείδησης, πρέπει πρώτα να γνωρίσουμε τις νευρωνικές τους συσχετίσεις.”

Προσεγγίζοντας προσεκτικότερα την παραπάνω σκέψη του Έντελμαν βλέπουμε πως η δήλωσή του ότι οι πολλές δυνατές συνδέσεις μεταξύ των νευρώνων δικαιολογούν τη γένεση νοητικών ιδιοτήτων από τον εγκέφαλο, θα πρέπει να ερμηνευθεί πως δείχνει το δρόμο για την παραγωγή τεχνητής νοημοσύνης, εφ’ όσον αυτό που θα έπρεπε να κάνουν οι ειδικοί θα ήταν να δημιουργήσουν ένα σύστημα με πολλαπλές δυνατές συνδέσεις των μερών του, κάτι σαν πολλά RC κυκλώματα που έλεγε κι ο Αντώνης Μοσχοβάκης. Αυτό όμως είναι εφικτό νομίζω για την μικροηλεκτρονική αλλά δεν έχω ακούσει να έχει δημιουργηθεί ή να έχει ισχυριστεί κανείς πως επίκειται η δημιουργία υπολογιστή που σκέφτεται, συναισθάνεται, είναι εν πάσει περιπτώσει ικανός να χαρακτηριστεί νοήμον όν. Αν πάλι η έννοια-κλειδί της σκέψης του Έντελμαν είναι η τεράστια δυνατή ποικιλομορφία, τότε θα έπρεπε να αναμένονται νοητικές δυνατότητες από τις χιονονιφάδες κατά την κρυστάλλωση του νερού (πιθανώς ούτε δυο χιονονιφάδες μιας απέραντης χιονόπτωσης δεν είναι απολύτως όμοιες), ή την απεριόριστη ποικιλία που ξεδιπλώνεται κατά τη δημιουργία κάθε κρυσταλλικής, ακανόνιστης ή φράκταλ δομής. Πέραν τούτου ο Έντελμαν δεν φαίνεται να κατάλαβε πως έτσι μας είπε ήδη την ιστορία που κι ίδιος ομολογεί πως δεν γνωρίζουμε, ότι δηλαδή οι νοητικές δυνατότητες είναι αποτέλεσμα του μεγάλου πλήθους των νευρωνικών συνδέσεων. Αν ο εγκέφαλος είναι ο παραγωγός των νοητικών ιδιοτήτων (που και για μένα παραμένει το πιθανότερο), θα πρέπει πράγματι να εμπεριέχει ποικιλομορφία σε πολλά επίπεδα. Ο Έντελμαν όμως δεν φαίνεται να κατανοεί πως η εξακρίβωση ότι αυτή η ποικιλομορφία όντως υφίσταται, δεν λέει τίποτε για το αν και πώς παράγονται νοητικές ιδιότητες. Αναγκαία συνθήκη είναι οπωσδήποτε, ικανή δεν είναι επ’ ουδενί λόγω. Αν η ποικιλομορφία αποτελεί ένδειξη νοητικών ιδιοτήτων, τότε θα μπορεί να αναζητήσουμε νοητικές δυνατότητες παντού γύρω μας, από τις αργιλώδεις λάσπες και τα πετρώματα των βουνών, έως τα φύλλα των δένδρων και τους υπολογιστές.

Μα, θα αντέτεινε κάποιος, ο Έντελμαν μιλάει παρακάτω και για την ειδική δομή των νευρώνων και για ένα σωρό άλλα πράγματα που υφίστανται και, κατά τη γνώμη του, κάνουν ικανό τον εγκέφαλο να παράγει νόηση. Η κριτική την οποία εδώ ασκώ μοιάζει υπ’ αυτήν την έννοια κακοπροαίρετη, που απομονώνει κάτι από το όλο για να φανώ ίσως ικανός να κρίνω ένα νομπελίστα και να αντλήσω κάποια αίγλη που δεν έχω. Όμως νιώθω πως δεν είναι έτσι. Διαβάζοντας ένα βιβλίο από το οποίο μαθαίνω και κερδίζω σε κατανόηση, αισθάνομαι μεγάλη χαρά, θαυμασμό και υποχρέωση ως προς το συγγραφέα του, αισιοδοξία θάλεγα για τη ζωή. Στην αντίθετη περίπτωση, όταν ένα βιβλίο διαψεύδει τις προσδοκίες μου, θλίβομαι και απαισιοδοξώ. Έχω συμφέρον να είμαι θετικός, κι είναι ο Έντελμαν που κατάφερε να με κάνει να μην είμαι κι όχι οποιαδήποτε προσωπική μου επιδίωξη. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, όταν ο Έντελμαν δηλώνει πως ο μεγάλος αριθμός δυνατών συνδέσεων των νευρώνων του εγκεφάλου είναι ένδειξη νοητικών ιδιοτήτων, κάνει ένα τεράστιο εννοιολογικό άλμα (στο κενό), που δεν μπορεί να συγχωρεθεί σε έναν βαθύνοα, υποτίθεται, άνθρωπο. Θα μπορούσε δηλαδή να πει πως βρίσκουμε να πληρείται μια αναγκαία συνθήκη, δεν ξέρουμε όμως πώς τελικά γίνεται η ανάδυση των νοητικών ιδιοτήτων και θα συνεχίσουμε να ψάχνουμε.

Κανένας βέβαια δεν μπορεί να στερήσει από τον Φράνσις Κρικ τη δυνατότητα να διατυπώνει εικασίες όπως το ότι “η νόηση μας-η συμπεριφορά του εγκεφάλου μας-μπορεί να εξηγηθεί μέσα από τις αλληλεπιδράσεις των νευρικών και άλλων κυττάρων και των μορίων που σχετίζονται με αυτά”. Αυτή είναι μια πίστη απολύτως νόμιμη που μένει να αποδειχθεί. Από το σημείο όμως της διατύπωσης μιας εικασίας έως του σημείου να κάνεις την πίστη σου πραγματικότητα λέγοντας πως “Τελικά, μπορούμε να καταλήξουμε ότι για να κατανοήσουμε τις διάφορες μορφές της συνείδησης, πρέπει πρώτα να γνωρίσουμε τις νευρωνικές τους συσχετίσεις”, η απόσταση είναι μεγάλη και το εννοιολογικό άλμα τεράστιο. (Θεωρώ πως πρόκειται για κακή μεταφραστική απόδοση το “τους” μια και δεν υπάρχει υποκείμενο γι αυτό. Λαμβάνω πως ο Κρικ εννοεί πως για να γνωρίσουμε τις διάφορες μορφές της συνείδησης, πρέπει να γνωρίσουμε τις νευρωνικές συσχετίσεις.) Δηλώνοντας ωστόσο κάτι τέτοιο ο Κρικ, απλά λαμβάνει το ζητούμενο ως δεδομένο και δεν φαίνεται να έχει κανένα πρόβλημα γι αυτό. Λες και αναφέρεται σε ένα απαντημένο ζήτημα: “η συνείδηση βρίσκεται στις νευρωνικές συσχετίσεις”, που μένει απλά να στρωθούμε στη δουλειά και να βρούμε τα κατάλληλα μοντέλα για να το ξεδιπλώσουμε απόλυτα.

Έχει δίκιο να απορεί ο Κρικ “γιατί προκαλεί τόση απορία;” (σελ. 27) αυτή η υπόθεση, ή θα έπρεπε να αισθάνεται τη μέγιστη δυνατή απορία ο ίδιος, ως σοφός που ανέλαβε να λύσει κάθε επιστημονικό πρόβλημα; Αν δεν υπάρχει τίποτε άξιον απορίας τότε θα πρέπει να δεχτούμε πως τα φυσικοχημικά ή βιολογικά φαινόμενα είναι του ίδιου χώρου ποιοτήτων με τα ψυχονοητικά. Αυτό όμως σημαίνει πως είτε:

1. τουλάχιστον οι βάσεις των ψυχονοητικών φαινομένων υπάρχουν στα φυσικά, χημικά ή βιολογικά φαινόμενα
2. τα ψυχονοητικά φαινόμενα προκύπτουν από τα φυσικά, χημικά ή βιολογικά με τρόπο αβίαστο και καθόλου μυστήριο, χωρίς να μεσολαβεί καμιά σημαντική ποιοτική μεταβολή, που χρειάζεται ειδικό κόπο για να ερμηνευθεί, όπως ας πούμε ένα σπίτι προκύπτει από τα υλικά του.

Η πρώτη ωστόσο εκδοχή πρέπει να απορριφθεί εφόσον ο Έντελμαν χλευάζει τον παμψυχισμό κι ο Κρικ, παρ’ ότι δεν ασχολείται, καθόλου δεν φαίνεται να τον υπονοεί. Αμφότεροι θεωρούν πως οι νοητικές ιδιότητες είναι προϊόν του εγκεφάλου, κι όχι στοιχειωδών σωματίων ή και χαμηλής ακόμα οργάνωσης βιολογικών υλικών. (Τι άραγε πάει να πει χαμηλής οργάνωσης βιολογικό υλικό, όταν το απλούστερο κύτταρο κρύβει απέραντα μυστικά για μας, δείχνοντας από ένα ακόμη δρόμο τη βιασύνη και την προκατάληψη των σοφών μας πως τα είδαμε όλα και προς τι η απορία.)  

Όσον αφορά τη δεύτερη εκδοχή. Έχουν δίκιο οι μεγάλοι νομπελίστες; Είναι οι νοητικές ιδιότητες προφανής προέκταση των όσων κάνουν οι νευρώνες και οι μεταξύ τους συνδέσεις; Κι εγώ πιστεύω πως οι νοητικές ιδιότητες είναι προϊόν των εγκεφαλικών διεργασιών, βλέπω όμως μια τεράστια ποιοτική διαφορά ανάμεσα στα νευρωνικά δρώμενα στον εγκέφαλο και τις νοητικές διεργασίες. Για το λόγο αυτό, κι για όσο δεν θα έχει βρεθεί κάτι που να επιβεβαιώνει αυτή την πίστη, είμαι ανοικτός σε παν ενδεχόμενο, αλλά πρωτίστως δεν παύω να αναρωτιέμαι για το πώς φυσικά, χημικά και βιολογικά γεγονότα είναι δυνατό να δίνουν τα νοητικά φαινόμενα που ανήκουν σε ένα άλλο ποιοτικό χώρο. Οι νομπελίστες μας φαίνεται να θεωρούν πως τα νοητικά φαινόμενα είναι μάλλον της ίδιας ποιοτικής υφής με τα φυσικά, χημικά και βιολογικά φαινόμενα, προφανή και επόμενα, οπότε δεν φαίνεται να απορούν.

Ακόμα και με την απλή συλλογιστική του ότι ο εξωτερικός παρατηρητής δεν έχει καμιά πρόσβαση στα ψυχονοητικά-βιωματικά φαινόμενα του νοόντος υποκειμένου, παρ’ ότι μπορεί να αντιληφθεί και να παρακολουθήσει όλα τα φυσικοχημικά δρώμενα του εγκεφάλου (υποκείμενο και παρατηρητής, με τον ίδιο ακριβώς τρόπο), μπορούμε να δείξουμε πως τα φαινόμενα είναι σαφώς διαφορετικά ποιοτικά. Είμαι όμως εγώ ο ηλίθιος που δεν καταλαβαίνω τους σοφούς ή εκείνοι που θαμπωμένοι από τις επιτυχίες της βιοχημείας νομίζουν πως είδαν όλο το έργο, όπως τότε που νόμιζαν πως όλη η φύση δουλεύει σαν τα ρολόγια που κατάφερναν να φτιάξουν στα καμπαναριά των εκκλησιών; Τίνι τρόπο που δεν μπορώ καθόλου να αντιληφθώ έγινε τελείως προφανές, τόσο που οι νομπελίστες μας να αναθεματίζουν και να θεωρούν ηλίθιο όποιον δεν το δέχεται, το πώς δημιουργούνται οι ψυχονοητικές διεργασίες; Ο κόσμος μας είναι πράγματι μια αέναη διαδικασία μετατροπών, κάποια πράγματα μετατρέπονται σε άλλα και νέες ποιότητες αναδύονται από τις υπάρχουσες ατελεύτητα. Τα βήματα για να γίνει η κίνηση των δακτύλων μας μουσική, μέσω μιας λύρας, μπορεί να γίνει κατανοητή. Επίσης, το τι περίπου διαδραματίζεται προκειμένου η υδατόπτωση σε ένα φράγμα της ΔΕΗ να γίνει φως στο δωμάτιο μου. Σε κάθε βήμα, κάτι μετατρέπεται σε κάτι άλλο και εμείς είμαστε σε θέση να δώσουμε μια λίγο ως πολύ ικανοποιητική περιγραφή. Φαντάζομαι πως ο Κρικ θα με συμβούλευε να απαντήσω σε ένα μαθητή μου που θα με ρωτούσε πώς η υδατόπτωση γίνεται φως και να μην απορήσω που απορεί. Σε αυτή την περίπτωση όμως θα πρέπει να δεχτούμε πως η διαδικασία μετατροπής των ηλεκτροχημικών διεργασιών των νευρώνων σε νοητικές, δεν έχει τίποτε που πρέπει να αποκαλυφθεί.

Επειδή το πιθανότερο είναι πως οι δυο σοφοί, τα καμάρια της ανθρωπότητας δεν μπορεί να κάνουν μια τόσο χονδροειδή παράλειψη, υποθέτω πως πρέπει να είμαι ηλίθιος: όχι μόνο απορώ αλλά δεν μπορώ καθόλου να καταλάβω τι σχέση έχει το να φαντάζομαι τον πύργο του Αϊφελ και να τον βλέπω μπρος στα μάτια μου, το να προγραμματίζω τη δράση της ημέρας, το να ερωτεύομαι, να χαίρομαι και να πονώ, το να αντιλαμβάνομαι την τετραγωνική ρίζα του 2, να θέτω και να προσπαθώ να απαντώ εναγωνίως σε ερωτήματα, με την κίνηση των ιόντων και των διαβιβαστικών ουσιών στους νευρώνες του εγκεφάλου μου. Αν δεν υπάρχει τίποτε τρομερό που πρέπει να αποκαλυφθεί, τίποτε άξιον απορίας και το θέμα είναι μόνο η συλλογή περισσότερων και περισσότερων δεδομένων, δίπλα στα όσα ήδη υπάρχουν, τότε τα πράγματα είναι απολύτως ζοφερά για μένα. Το σημείωμα αυτό το έκανα για να διασκεδάσω αυτή τη θλίψη.