8. Για την ακρίβεια στις φυσικές επιστήμες και στις νευροεπιστήμες

  Οι νευροφυσιολογοι και οι επιστημονες που ερευνουν την ανθρωπινη συμπεριφορα συχνα ζηλευουν τις φυσικες επιστημες για την ακριβεια που μπορουν να πετυχουν στις περιγραφες των φαινομενων τους. Κρυβεται αραγε καποιος δαιμονας μεσα στον εγκεφαλο που σκοπο του εχει το διαρκες ανακατεμακαι μπερδεμα,την καταστροφη του αυστηρου ντετερμινιστικου καθορισμου,που κανει το παν απο το να μας κρατησει μακρια απο την γνωση των μηχανισμων και της λειτουργιας του; Ποσο θα μπορεσουμε να μαθουμε τον εγκεφαλο, να τιθασευσουμε τις αδυναμιες και τα παθη μας, να γνωρισουμε τα κινητρα της συμπεριφοράς μας, να οδηγήσουμε τον εαυτό μας στην ευτυχία συνειδητά;

Δεν ειναι δυνατο να πετυχουμε μια σοβαρη απαντηση στα πιο πανω θεμελιωδη ερωτηματα αν δεν ριξουμε πρωτα μια ματια στο τι κανει η “πετυχημενη” Φυσικη Επιστημη.  

Ειναι πολυ σημαντικο κατ αρχη να κατανοησουμε πως σημερα, με ολες τις μεγαλες δυνατοτητες της μαθηματικης επιστημης μας, με ολη την υψηλη τεχνολογια που διαθετουμε, με απολυτη ακριβεια μπορουμε να λυσουμε μονο ενα προβλημα δυο ακαμπτων μικρων σφαιρων, σαν μπιλιες μπιλιαρδου, οι οποιες αλληλεπιδρουν με ενα καθορισμενο τροπο, ηλεκτρικα ή βαρυτικα π.χ. Αν στο προβλημα μας τεθει και μια ακομη σφαιρα, αν οι σφαιρες μας θεωρηθουν σα σωματα εκτεταμμενα με οχι τελειο σφαιρικο σχημα, με εσωτερικη δομη, αν και αλλες αλληλεπιδρασεις υπαρξουν,τ α πραγματα γινονται τοσο δυσκολα πουουσιαστικα μονο προσεγγιστικες και οχι ακριβεις λυσεις μπορουν να δοθουν. Δοθεντος τωρα του γεγονοτος πως κανενα σωμα δεν ειναι ακαμπτη μικρη ολοστρογγυλη μπιλια, πως τα σωματα στη φυση ειναι συσσωματωματωματα τεραστιου πληθους αλλων μικροτερων και αλληλεπιδρουν ουσιαστικα με ενα απιθανα μεγαλο αριθμο αλλων σωματων και συνηθως με αλληλεπιδρασεις περισσοτερες της μιας κατανοουμε πως στην πραξη κανενα προβλημα του φυσικου κοσμου,στον οποιο ζουμε δεν ειναι δυνατο να λυθει απο την επιστημη μας με τεραστια ακριβεια.  

Αν καποιος πιστευε πως θα μπορουσαν οι προϋποθεσεις που θεσαμε για την τελεια περιγραφη να ισχυουν στην περιπτωση δυο μικροκοσμικων στοιχειωδων σωματιων, θα εκανε λαθος. Εκτος απο την αρχη της αβεβαιοτητας που μας απαγορευει την ακριβη γνωση της θεσης και της ταχυτητας ενος μικροσωματιου, οπως μας πληροφορουν οι ειδικοι της κβαντομηχανικης, δεν υπαρχει ουτε ενα σωματιο, ακομη και απο αυτα που ονομαζονται στοιχειωδη που να ειναι δυνατο να θεωρηθει σαν ακαμπτη και χωρις δομη μπιλια. Πολλαπλες μεταμορφωσεις και συνθετες αλληλεπιδρασεις κανουν τη γνωση μας ακομη πιο φευγαλεα και αβεβαιη για αυτη την περιοχη της πραγματικοτητας,στην οποια η προσβαση μας ειναι εξαιρετικα δυσκολη και πραγματοποιειται μεσω εξαιρετικα συνθετων τεχνικων, οι οποιες φυσικα αυξανουν την αβεβαιοτητα μας.  

Ετσι ομως οπως περιγραφουμε εδω τα πραγματα, θα μπορουσε καποιος να παρατηρησει, δεν θα επρεπε να εχουμε καμια αυστηρη γνωση, καμια απο τις εντυπωσιακες τεχνολογικες επιτυχιες, δεν θα ξεραμε ουτε πού θα πεσει μια πετρα που αφηνουμε απο τα χερια μας. Αν καποιος πραγματι δεν μπορει να χωθει στο μικροκοσμο και να εχει μια αυστηρη γνωση του τι εκει διαδραματιζεται, στον κοσμο των διαστασεων μας ποιος θα μπορουσε να αμφισβητησει πως ειναι παρα πολλα τα πραγματα που η φυσικη μπορει με ακριβεια να περιγραψει;  

Ας το ελεγξουμε. Οταν πεφτει η πετρα, αν θελαμε ενα πολυ αυστηρο προσδιορισμο του χρονου που θα φτασει στη γη, της ταχυτητας και τα ακριβη σημεια επαφης με το εδαφος, θα βλεπαμε πως το προβλημα θα ηταν διαρκως δυσκολοτερο οσο θα αυξανονταν οι απαιτησεις ακριβειας. Απο ενα σημειο καιμετα μαλιστα θα δουμε πως δεν ειναι δυνατο να συλληφθει μεγαλυτερη ακριβεια, μια και οι παραμετροι που θα υπεισερχονταν θα ηταν τοσο πολλοι και απροσδιοριστοι που θα καθιστουσαν αλυτο το προβλημα. 

Τελικα δηλαδη δεν ξερουμε πού θα πεσει η πετρα,θα μπορουσε να ρωτησει οργισμενος καποιος απο μια τετοια αναλυση. Η απαντηση ειναι πως εφ οσον δεν μας ενδιαφερει μεγαλη ακριβεια, ειτε εφ οσον ειμαστε μυωπες ως προς το που ακριβως θα πεσει κλπ, δεν υπαρχει κανενα προβλημα. Μα ειναι σαφες πως αυτη ηγνωση ειναι επαρκης θα μπορουσε να αναφωνησει ο συνομιλητης μας που θεωρει πως δεν κανουμε αλλο απο το να διατυπωνουμε σοφιστειες. Η απαντηση μας ειναι πως ισως δεν ειναι σαφης για το μηρμυγκι που βρισκεται στο χωμα και γι αυτο και η μικροτερη κλιση της πετρας θα καθοριζε αν το εξογκωμα της θα μπει η οχι στο μικρο βαθουλωμα που αυτο βρισκεται και θα το σκοτωσει. Ακομα περισσοτερες ενστασεις θα ειχε ενας πολυ μικροτερος οργανισμος που βρισκεται κατω στο χωμα ή πανω στην πετρα οσον αφορα το ποσο ακριβης ειναι η γνωση μας.  

Φαινεται πως οταν μελεταμε τη λειτουργια του εγκεφαλου δεν εχουμε τη δυνατοτητα να ειμαστε αρκουντως μυωπικοι. Εδω και μικρες διαφοροποιησεις του υλικου υποστρωματος δινουν μαλλον κατι τοσο αλλο που ειναι παρατηρησιμο μακροσκοπικα απο μας και ως προς το οποιο δεν μπορουμε να ειμαστε αδιαφοροι.  

Δεν ειναι ομως μονο η μυωπια μας οσον αφορα τα φυσικα φαινομενα που δινει ποντους στην ακριβεια της φυσικης. Η φυσικη οταν δεν εχει λιγα σωματα και ειναι υποχρεωμενη να μελετησει συστηματα μεγαλου αριθμου σωματων καταφευγει στις σωτηριες μεθοδους της στατιστικης επιστημης. Απαραιτητη προϋποθεση γι αυτο ειναι τα σωματα που απαρτιζουν το συστημα να μπορουν να θεωρηθουν ταυτά. Με τον ορο ταυτά, εννοουμε σωματα αδιακριτα που ως προς την παρατηρηση μας ειναι αδιαφορο αν το ενα ή το αλλο ειναι που κανουν αυτο ή εκεινο. Για μας σημασια εχει πως τοσα, αδιαφορα ποια, κανουν κατι. Για ενα σμηνος αποδημητικων πουλιων μπορουμε να εχουμε μια ικανοποιητικη γνωση για το ταξιδι του εφ οσον ξεχασουμε πως το καθε ενα απο τα χιλιαδες πουλια του σμηνους ειναι ενα ολως ιδιαιτερο πλασμα. Δεν θα υπηρχε τροπος να ξερουμε ταυτοχρονα για το τι κανει και που βρισκεται καθε στιγμη το καθε πουλι. Κιαν υπηρχε, δεν θα την θελαμε τετοια γνωση. Μας ειναι αδυνατο να παρακολουθησουμε την εξελιξη των δεδομενων ακομα και για λιγα πραγματα. Οι στατιστικες λοιπον μεθοδοι προϋποθετουν μια αλλη ιερη μυωπια: να μη διακρινεις τα μερη που απαρτιζουν το μελετουμενο συνολο.  

Αν ομως μπορουμε να ειμαστε μυωπες με τα πουλια ενος σμηνους καικαταγραφουμε την κινηση του, με τα μορια του αερα και κανουμε την προγνωση του καιρου, με τις ανωμαλιες των υλικων και τα χρησιμοποιουμε σε ολες τις μηχανες, δεν μπορουμε να ειμαστε μυωπες στις διαφορες των μερων που συνιστουν το υλικο του εγκεφαλου. Παρα πολλες ουσιες με ειδικους ρολους, κυτταρα με τεραστιες ιδιομορφιες και στο εσωτερικο τους και οσον αφορα την εξωτερικη τους αναπτυξη και τους δεσμους τους με αλλα,  παρα πολλοισχηματισμοι, πυρηνες μεσα στους σχηματισμους με τοπικη εξειδικευση στο μπρος, πλαγιο ή πισω μερος τους. Απεριοριστες διασυνδεσεις πολυ λιγες αυστηρα προκαθορισμενες. Απιθανος αριθμος πολυμορφιας, ιδιαιτεροτητας.  

Αν σε ενα φυσικο συστημα τα θεωρουμενα ταυτά σωματια ειχαν πραγματι τεραστιες διαφορες, τουλαχιστον ως προς αυτα που καθε φορα μας ενδιαφερουν, η μελετη μας δεν μπορει να ειναι ικανοποιητικη. Αν τα ημιαγωγα στοιχεια ενος υπολογιστη δεν ειναι καθαρα και ομοια, αυτος δεν θα μπορεσει να κανει αυτα που προγραμματιζαμε. Αν στο σμηνος των αποδημητικων μπουν ορισμενα αρπακτικα η κινηση του σμηνους θα ειναι τελειως διαφορετικη. Ειναι φανερο πως οσον αφορα τη λειτουργια του εγκεφαλου, πως η δυνατοτητα μας να δουμε κατι, μορια, κυτταρα, αξονες, δενδριτες ή συναψεις, σχηματισμους ή οτι αλλο σαν ταυτά σωματια προκειμενου να εφαρμοσουμε με επιτυχια στατιστικους νομους, δενμπορει να ειναι συνολικα επιτυχης. Ειναι φανερο εξ αλλου πως ο βαθμος ακριβειας της γνωσης που απαιτουμαι εχει αμεση σχεση με αυτο. Ξεχνωντας την ιδιαιτεροτητα νευρωνων ή αλλων σχηματισμων πιθανως βγαζουμε εξω σημαντικες λειτουργιες ή και αναμενουμε αλλες αντι αλλων συμπεριφορες.  

Μπορουμε να μελετησουμε πολυ καλα δυο μικρες ακαμπτες σφαιρες που αλληλεπιδρουν με γνωστο τροπο. Μπορουμε να μελετησουμε ικανοποιητικα συστηματα μεγαλου αριθμου ταυτων σωματιων. Μεγαλο μας προσον καθε φορα που οι συνθηκες δεν πληρουνται ο βαθμος της μυωπιας μας. Στον εγκεφαλο εχουμε να κανουμε με παρα πολλα σωματια εξαιρετικης ιδιαιτεροτητας και η οραση μας ειναι οξεια. Στην πραγματικοτητα δεν εχουμε καμια πιθανοτητα να εξαντλησουμε αυτο το συστημα μεσα απο τη γνωση των στοιχειωδων μερων του.     

Ως εδω η συζητηση μας πραγματι αφορουσε το ποσο ειναι δυνατο να μελετησουμε τον εγκεφαλο σαν ενα φυσικο συστημα, τι πιθανοτητες εχουμε να εχουμε μια αρτια περιγραφη του συνολου απο το τι κανουν τα μερη που το απαρτιζουν. Θεωρουμε ωστοσο τελειως βασιμο να προβαλλει καποιος ενσταση για τη θεμελιωδη παραδοχη που σιωπηλα φαινεται να προϋποθετει αυτη η συζητηση προκειμενου να εχει αξια. Το γεγονος δηλαδη πως θα ειχαμε πραγματι τελεια γνωση των προϊοντων της λειτουργιας του εγκεφαλου αν ειχαμε τη δυνατοτητανα ξερουμε τι κανει καθε νευρωνας, τις κινησεις ολων των μοριων τωννευρομεταβιβαστων, πού βρισκεται καθε συναψη κλπ, κλπ. Χωρις αλλο, μια τετοια παραδοχη δεν ειναι καθολου προφανης και αυτοδικαια νομιμη. Αντιθετα μαλιστα θα λεγαμε πως η παρατηρηση του κοσμου που μας περιβαλλει υποδειχνει πως τα πραγματα ειναι μαλλον πολυ διαφορετικα. Νεες ποιοτητες αναφυονται διαρκως στην πορεια δομησης των συνθετοτερων απο τα απλουστερα. Ποιοτητες που δεν χωρανε στο εννοιολογικο πλαισιο του πιο κατω χωρου απο τον οποιο προηλθαν.  

Δεν χρειαζεται καποιος να δεχτει πως παρεισφρυει καποιο μυστηριο πνευμα που κανει αδυνατο να περιγραψουμε ενα καβουρι με τη γλωσσα της φυσικης των στοιχειωδων σωματιων. Μπορει καποιος να μην αμφιβαλλει πως πραγματι σε τελευταια αναλυση οι δομικοι λιθοι του καβουριου περιεχουν αυτα τα στοιχειωδη σωματια της φυσικης, η πορεια ομως συλληψης του συνθετοτερου απο το θεμελιωδεστερο εχει δωσει τοσες πολλες νεες ποιοτητες ενδιαμεσα(στοιχεια, μορια, μακρομορια, κυτταρα, ιδιαιτερους ειδικευμενους σχηματισμους κλπ) η κατανοηση και η περιγραφη της καθε μιας απο τις οποιες εχει τοσες ιδιαιτεροτητες που απαιτει ενα δικο της εννοιολογικο πλαισιο και γλωσσα. Ετσι μοιαζει μαλλον χρησιμοτερο για καποιον να ξεχναει παρα να χρησιμοποιειτη γλωσσα και τις εννοιες που η πιο κατω ποιοτικα βαθμιδα χρησιμοποιουσε.  

Δεν προτιθεμαστε να μπλεχτουμε σε συζητησεις για το τι ειναι ποιοτητα. Προκειται για φιλοσοφικη κατηγορια για την οποια δεν θα μπορουσαμε καν να δωσουμε εναν ικανοποιητικο ορισμο. Μαλλον ομως δεν ειναι και πολυ εξυπνο να βλεπουμε τα παντα γυρω μας και να προσπαθουμε να τα κατανοησουμε σαν λιγα στοιχειωδη σωματια που αλληλεπιδρουν με λιγους και συγκεκριμενους τροπους. Η μια υπερεπιστημη μας τοτε, θα επρεπε με τις ιδιες εννοιες που θα περιγραφε τις κινησεις των ηλεκτρονιων στα ατομα, να περιγραφει τα ματια μιας γατας, ενα συναισθημα απογνωσης ή χαρας, τις μεταβολες των τιμων στο χρηματιστηριο ή τις προκλησεις του Σανταμ Χουσεϊν.  

Δεν ειναι καθολου λοιπον προφανες πώς η αρτια γνωση των μικροσκοπικων δρωμενων στον εγκεφαλο θα μπορουσε να μας πληροφορησει για τον ανθρωπινο ψυχισμο. Πρεπει δε και παλι να ληφθει υπ οψη πως δεν μιλαμε καθολου για την πιθανοτητα να λειπει καποια θεμελιωδης γνωση που αφορα τα βιολογικα συστηματα ή απλουστερα τη δομηση των εξαιρετικα πολυπλοκων συστηματων. Επιχειρηματολογησαμε πως η δυνατοτητα να αναχθει η λειτουργια του εγκεφαλου στο τι κανουν τα συστατικα του, ειναι μια χρεωκοπημενη υποθεση ακομα και για τον πιο αισιοδοξο αναγωγιστη που θεωρει πως λειπει μονο περισσοτερη συγκεκριμενη γνωση.     

Ισως μοιαζει πως οσα αναφερθηκαν ειναι ενας υμνος σε οσους υιοθετουν την ολιστικη προσεγγιση του εγκεφαλου και μυδρος εναντια σε οσους δουλευουν σε βασικοτερο επιπεδο. Ειναι αληθεια πως για να καταλαβουμε το αποτελεσμα των λειτουργιων του εγκεφαλου, θεωρουμε πως αρμοδιοτερες ειναι η ψυχολογια και η φυσιολογια απο τη φυσικη και τη χημεια, ακομη ομως και απο τη φαρμακολογια ή τις προσομοιωσεις σε κομπιουτερ.Αυτο ομως δεν σημαινει πως δεν κατανοουμε τα τεραστια ειδικα οφελη που ειναι δυνατο να προκυψουν απο παντου. Κανεναςμαλιστα δεν μπορει να προειπει απο πού θα βγουν στο μελλον οι ριζοσπαστικοτερες επιτευξεις. Περα ωστοσο απο αυτο,ειναι μαλλον προφανες πως η ψυχολογια π.χ. δεν θα μπορουσε ποτε να ειναι αυταρκης.Οι νομοι που θα διατυπωσει θα ακυρωθουν ή αλλιωθουν με καποιες επιρροες φαρμακολογικης ή φυσικοχημικης υφης, στο υλικο υποστρωμα του οποιου δημιουργημα ειναι το αντικειμενο της. Η ελπιδα μας λοιπον για τελεια γνωση δεν μπορει ουτε και στις λεγομενες ολιστικες θεωρησεις να στηριχθει. Ειναι δε γνωστο πως οισυνδεσμοι, οι γεφυρες αναμεσα στις διαφορετικες θεωρησεις ειναι ανυπαρκτες.  

Η επιστημη μας ειναι πληθωρικη και κατακερματισμενη. Παραμενει ομως μαλλον οτι πολυτιμοτερο εχουμε,οπως ελεγε κι ο Αϊνσταϊν, οταν αναλογιζοτανε τη φτωχεια της. Η αναγνωριση της αδυναμιας που φερνει η ενηλικιωση θεωρουμε πως ειναι προτιμοτερη απο την αφελη αισθηση παντοδυναμιας του εφηβου.