Οι παρακάτω επιγραμματικές σκέψεις γράφτηκαν με αφορμή τη διάλεξη του Ανδρέα Παπανικολάου στις 15.10.08, στο Κέντρο Δικανικών Μελετών που είχε θέμα: “Αντινομία μεταξύ νομοτέλειας εγκεφαλικών λειτουργιών και προσωπικής ευθύνης“.
· Εφ’ όσον η ακριβής σχέση του υλικού εγκεφάλου με τις νοητικές διεργασίες δεν είναι γνωστή, κανένα επιχείρημα δεν μπορεί να σταθεί υπέρ ή κατά μιας άκαμπτης αιτιοκρατίας ή δυνατότητα ατομικής επιλογής και προσωπικής ευθύνης
· Οι νοητικές λειτουργίες είτε είναι παράγωγες των νευρωνικών είτε διαμεσολαβούνται από κβαντικά φαινόμενα, μπορεί να μην είναι αυστηρά αιτιοκρατούμενες. Η πηγή της απροσδιοριστίας προκύπτει από την δυναμική των πολύπλοκων συστημάτων, για τη νευρωνική εκδοχή, και από την Αρχή της Αβεβαιότητας του Heisenberg, για την κβαντική εκδοχή
· Η αιτιοκρατία που στερεί κάθε ελευθερία επιλογής δεν μπορεί να συναχθεί από την ανατομία ή τη λειτουργία του εγκεφάλου
-
Το περιορισμένο ωστόσο της ελευθερίας επιλογής του ατόμου και άρα και της προσωπικής του ευθύνης μπορεί εύκολα να αποδειχθεί με όρους βιολογικής κληρονομικότητας, διαμόρφωσης των χαρακτηριστικών της προσωπικότητας και της ψυχολογίας κατά τα πρώτα παιδικά χρόνια, καθώς και τη σημασία των κάθε είδους περιβαλλοντικών επιρροών και ιδιαίτερα του τυχαίου. Δοθέντος εξ’ άλλου ότι η πλειονότητα των ψυχονοητικών λειτουργιών τελείται ασυνειδήτως, η θεωρία θα πρέπει να ξεκαθαρίσει κατά πόσον συμπεριφορές που δεν καθοδηγούνται από τη συνείδηση εμπίπτουν στην ατομική ευθύνη και σε ποιο βαθμό.
Δε γνωρίζω αν είναι όντως ¨ευκολο να αποδειχθεί¨ το περιορισμένο της ανθρώπινης ελευθερίας ή ευθύνης. Με όλα τα υπόλοιπα βέβαια συμφωνώ και βρίσκω πολύ εύστοχη την ερώτηση που θέτεις στο τέλος. Η ερώτηση είναι κατά πόσο είμαστε υπεύθυνοι για αυτό που ασυνείδητα πράττουμαι. Δε πολυπιστεύω ότι μπορεί να υπάρξει μια θεωρητική απάντηση σε αυτό. μπορώ όμως εδώ να ισχυριστώ πως ακόμη και από θεωρητικής σκοπιάς, μια κάποια πρόσβαση στο ασυνείδητο την έχουμε. ακόμη όμως και να μην είχαμε, το ασυνειδητο είναι κομμάτι μας για το οποίο, έστω και ασυνείδητα (….) (πως σου φαίνεται αυτή η ντρίπλα;), είμαστε υπεύθυνοι…
Σε ποιες περιπτώσεις στη φύση μπορεί να υπερισχύει η αρχή της αβεβαιότητας και όχι ένα αιτιοκρατικό μοντέλο; Και πώς ακριβώς προκύπτει ότι ένα πολύπλοκο σύστημα μπορεί να είναι μη αιτιοκρατικό;
Σίγουρα δε μπορούμε να γνωρίζουμε πλήρως την ακριβή κατάσταση ενός σωματιδίου, αλλά αυτό δε μας εμποδίζει στο να μπορούμε να προβλέψουμε τη συμπεριφορά του συστήματος στο οποίο αυτό κινείται, με νόμους μεγαλύτερης κλίμακας.
Αρκετά πολύπλοκο σύστημα είναι και ένας ηλεκτρονικός υπολογιστής, όμως τα μέρη από τα οποία αποτελείται, στην πράξη καταργούν την έννοια της απροσδιοριστίας και οι λειτουργίες του βασίζονται, τελικά, σε ένα αιτιοκρατικό μοντέλο.
Επίσης, δεν κατανοώ την έκφραση “σχέση του υλικού εγκεφάλου με τις νοητικές διεργασίες”. Κατ’ αρχάς, υπάρχει μη υλικός εγκέφαλος; Δεύτερον, οι νοητικές διεργασίες δεν είναι λειτουργίες του εγκεφάλου, άρα λειτουργίες ενός υλικού συστήματος;
Γιατί ο (ανθρώπινος) εγκέφαλος να έχει διαφορετική αντιμετώπιση από τα άλλα συστήματα;