“Ήταν ένας κότσιφας που τον λέγανε Σταύρο
απόκτησε φωλιά και κοτσιφόπουλα και στάθηκε στο πιο ψηλό κλαδί του δένδρου, καμαρωτός- καμαρωτός…
-Δεν με λένε Σταύρο, μον με λεν Σταύρο και κυρ Σταύρο και αφέντη τσουτσουλομύτη…
παει φωλιά, παν τα κοτσιφόπουλα…
- Δεν με λένε Σταύρο και κυρ Σταύρο και αφέντη τσουτσουλομύτη μόνο Σταύρο με λένε, μόνο Σταύρο με λένε”.
Δεν έχω βρει άνθρωπο που να μην του άρεσε και να μη θεώρησε αυτούς τους στίχους πολύ όμορφη καλλιτεχνική σύλληψη.
Αν όμως αποδίδαμε πεζά την κεντρική ιδέα αυτών των στίχων θα λέγαμε: «Όταν κάποιος του πάνε καλά τα πράγματα νιώθει σπουδαίος, ενώ όταν τον χτυπήσουν συμφορές νιώθει ποταπός και ανίσχυρος.» Μια απολύτως κοινότυπη διαπίστωση.
Εκ του αναμφίβολου γεγονότος ότι η τέχνη μπορεί να δίνει πνοή στα πιο κοινότυπα πράγματα εκπορεύονται οι δυο παρακάτω σκέψεις:
1. η τέχνη μπορεί να δώσει χρώμα στο γκρι, να κάνει ενδιαφέρον το αδιάφορο, να παραλλάξει τη ρουτίνα, να είναι το άλας της ζωής, μπορεί να την κάνει αξιοβίωτη
2. τα θέματα της τέχνης, ακόμα και εκείνα που φαίνονται άκρως ενδιαφέροντα και μας ψυχοκινούν, δεν έχουν στ’ αλήθεια τη δυνατότητα να μας μάθουν τίποτε νέο από επιστημονικής πλευράς.
Η τέχνη είναι ένα παιχνίδι χειρισμού των συγκινήσεων. Επειδή οι συγκινήσεις είναι το κυρίαρχο στοιχείο της ψυχικής μας ισορροπίας είναι καθοριστική για τη ζωή μας. Η τέχνη, στην ουσία, παίρνει τα πράγματα ως έχουν και τα παρουσιάζει υπό διάφορες οπτικές γωνίες παίζοντας με τα συναισθήματά μας. Δεν είναι σε θέση να παρέμβει στην πραγματικότητα. Η παρέμβαση, η αλλαγή, η τροποποίηση σε επιθυμητή κατεύθυνση, είναι δυνατό να γίνει μόνο μέσω της συστηματικής γνώσης που παρέχει η επιστήμη. Υπ’ αυτή την έννοια, μέσω της τέχνης έχουμε τη δυνατότητα να αντέχουμε την πραγματικότητα (ενίοτε βυθίζοντας όμορφα το κεφάλι στην άμμο για να μη βλέπουμε τα δύσφορα), αλλά μέσω της επιστημονικής γνώσης έχουμε κάποιες πιθανότητες να παρέμβουμε στην πραγματικότητα και να την παραλλάξουμε.
Υπ’ αυτή την έννοια, η τέχνη είναι μια συντηρητική δραστηριότητα του ανθρώπου, ενώ η επιστήμη είναι δυνάμει ανατρεπτική και απελευθερωτική από τα όσα έχουμε υποχρεωθεί να υφιστάμεθα ως ανθρώπινες υπάρξεις, από τη βιολογία και τη φύση. Αυτά βέβαια δεν φαίνεται να έχουν επαληθευτεί ιστορικά. Οι τεχνολογικές παρεμβάσεις που είχαν ως βασικό κίνητρό τους το κέρδος, δεν μπορούν να εκληφθούν ως απελευθερωτικές. Αντίθετα, η βαρβαρότητα της εργασίας και η μόλυνση του περιβάλλοντος δημιουργούν μια εν τω βάθει αντίθεση στην τεχνολογία, ενώ η τέχνη φαντάζει όαση σε αυτή την έρημο. Ωστόσο, η ταύτιση της τεχνολογίας, που έχει στόχο την εκμετάλλευση, με την επιστημονική γνώση είναι απολύτως άδικη.
Ενδιαφέρον επίσης είναι το γεγονός ότι οι καλλιτέχνες που πρεσβεύουν μια συντηρητική μάλλον ανθρώπινη δραστηριότητα είναι ως άτομα μάλλον ανατρεπτικοί, ενώ οι επιστήμονες που διατρίβουν την πλέον δυνάμει απελευθερωτική, είναι μάλλον συντηρητικοί. Αληθεύει όμως αυτό; Το γεγονός ότι η εμφάνιση των καλλιτεχνών είναι ανατρεπτική και των επιστημόνων συντηρητική σημαίνει άραγε πως είναι οι μεν επαναστατικοί κι οι άλλοι συμβατικοί; Νομίζω πως όχι. Απλά, στο επίπεδο της εμφάνισης, και οι μεν και οι δε, στα πλαίσια του μύθου για τους άλλους που δημιουργούνε για τον κοινωνικό εαυτό τους, προσαρμόζονται στα πρέποντα στάνταρτ. Στη σκέψη και πράξη τους, πολλοί επιστήμονες είναι τελείως αντισυμβατικοί και επαναστάτες. Είναι πάντως δύσκολο να συγκριθούν οι επιστήμονες με τους καλλιτέχνες συνολικά ως προς το συντηρητισμό. Αυτό θα απαιτούσε ειδική έρευνα, καλούς ορισμούς και καλά ερευνητικά εργαλεία διάκρισης.
Μπρεχτικό σε βρίσκω…