93. Ωραία γυναίκα

Η αρχαιεολληνική σημασία του ωραίου ήταν “αυτό που συμβαίνει στην κατάλληλη ώρα”. Σήμερα λέμε ωραίο “αυτό που έχει χαρακτηριστικά ευχάριστα στην αίσθηση της όρασης” (Λεξικό Μπαμπινιώτη).

Προφανώς, για τα περισσότερα των πραγμάτων που στα νεοελληνικά χαρακτηρίζουμε ως “ωραία” δεν έχει πια και τόσο νόημα το “συμβαίνουν στην ώρα τους”, όπως π.χ. για ένα σπίτι, ή μια καρέκλα. Στην περίπτωση της γυναίκας ωστόσο, και οι δυο σημασίες έχουν νόημα. Ωραία γυναίκα είναι αυτή “που έχει χαρακτηριστικά ευχάριστα στην αίσθηση της όρασης”, όμως είναι και αυτή που “είναι στην ώρα της”. Το τι σημαίνει για μια γυναίκα να έχει χαρακτηριστικά ευχάριστα για την όρασή του το καταλαβαίνει ο καθένας, το τι σημαίνει για τη γυναίκα να είναι στην ώρα της, μας βοήθησαν οι κοινωνιοβιολόγοι να το καταλάβουμε: μια γυναίκα είναι στην ώρα της όταν είναι ικανή να τεκνοποιήσει. Τον χαρακτηρισμό της ωραίας γυναίκας δεν διεκδικεί το μικρό κοριτσάκι, ούτε η γριά, όσο κι αν η τελευταία μπορεί να είναι μια υγιής σωματικά και πνευματικά, γεμάτη εμπειρίες ζωής και ικανή στο χειρισμό κοινωνικών υποθέσεων. Ωραία γυναίκα μπορεί να είναι εκείνη που έχει τέτοια χαρακτηριστικά που σηματοδοτούν ηλικία και υγεία ικανή να φέρει σε πέρας εγκυμοσύνη, τεκνοποίηση και ανάθρεψη απογόνων.

            Ο άνδρας που βλέπει μια γυναίκα, μας λένε οι κοινωνιοβιολόγοι, χωρίς να έχει επίγνωση των διαδικασιών που λαμβάνουν χώρα στο νου του, εκτιμά κατά πόσο η σεξουαλική συνεύρεση με αυτή τη γυναίκα έχει αναπαραγωγική αξία. Το λείο δέρμα και το στητό στήθος σημαίνει νέα- άρα σε αναπαραγωγική ηλικία, οι συμμετρίες του προσώπου και του σώματος υποδεικνύουν πως δεν υπάρχουν αναπηρίες και δυσμορφίες από λοιμώξεις ή κληρονομικές βλάβες που μπορεί να επιβαρύνουν τους απογόνους. Ωραία γυναίκα για τον άνδρα είναι εκείνη που μπορεί να δεχθεί το σπέρμα του με τον καλύτερο τρόπο, να κυοφορήσει, να γεννήσει και να αναθρέψει τα παιδιά του.

Όπως θα περίμενε κανείς, η «άποψη» του άνδρα για την όμορφη γυναίκα είναι εκείνη που καθίσταται η κυρίαρχη οπτική όλης της κοινωνίας. Οι τροποποιήσεις που η κοινωνία, ως πολιτισμός, παραδόσεις, αγορά, μόδα κλπ έχουν καταφέρει να επιφέρουν σε αυτή την οπτική κινούνται ανάμεσα στο να είναι αρεστή η μικρόσωμη γυναίκα με μικρό πόδι ή η ψηλή με μακριές γάμπες, με μακρύ ή όχι λαιμό και λοβούς αυτιών, περισσότερο ή λιγότερο ευτραφής κ.α. Σε καμιά περίπτωση όμως δεν θεωρείται ωραία γυναίκα η ζαρωμένη γριά, όσες πνευματικές και κοινωνικές δεξιότητες κι αν διαθέτει και προφανώς αυτό δεν μπορεί να είναι άσχετο από το γεγονός ότι η εμφάνισή της κραυγάζει πως έπαψε πια να είναι ικανή προς τεκνοποίηση.

Με ανάλογο τρόπο, οι κοινωνιοβιολόγοι παραθέτουν πειστικά επιχειρήματα που δείχνουν ότι οι προτιμήσεις των γυναικών για τους άνδρες κύρους, εξουσίας, ισχύος, σωματικής- οικονομικής και κοινωνικής, καθορίζονται, επίσης, από τη βιολογική τους ταυτότητα και τις κοινωνικές επιρροές. Μια γυναίκα, που παρέχει το σώμα της στην υπηρεσία της τεκνοποίησης για 9 μήνες και θηλάζει για αρκετούς μήνες μετά, το να αναζητά το αρσενικό που θα μπορέσει να τη συνδράμει αποτελεσματικότερα, είναι ό,τι θα περιμέναμε να συμβαίνει. Δεν θα επεκταθούμε παρουσιάζοντας διεξοδικά τα σχετικά επιχειρήματα, τις επιφυλάξεις και τις αποκλίσεις. Εκτός του ότι αυτό θα μας ξεστράτιζε, ο σχετικός προβληματισμός μπορεί να βρεθεί εύκολα σε ένα βιβλίο κοινωνιοβιολογίας (όπως «Ο Σεξουαλικός Πίθηκος» του φίλου μας Βαγγέλη Καφετζόπουλου, εκδόσεις Κάτοπτρο).

Όσες επιφυλάξεις κι αν έχει κανείς για τις κοινωνιοβιολογικές ερμηνείες, δύσκολα θα μπορούσε να διαφωνήσει πως οι βιολογικές διαφορές των δύο φύλων στην αναπαραγωγική διαδικασία βρίσκονται στη βάση των διαφορών στο τι αξιολογούν ως ωραίο, επιθυμητό, ελκυστικό από το αντίθετο φύλο οι άνδρες και οι γυναίκες. Παρά ταύτα, γι αυτό που θέλουμε εδώ να σημειώσουμε δεν μας χρειάζεται να αληθεύουν όλες οι κοινωνιοβιολογικές ερμηνείες. Μας αρκεί μόνο η διαπίστωση πως ένας άνδρας δεν αποφασίζει συνειδητά για το ποια γυναίκα είναι ωραία κι ανάλογα μια γυναίκα για το ποιον άνδρα βρίσκει ελκυστικό.

Για το θέμα που εδώ μας ενδιαφέρει, παρουσιάζει πολύ περισσότερο ενδιαφέρον η ωραία γυναίκα κατά την ανδρική οπτική κι όχι η γυναικεία οπτική για τον επιθυμητό άνδρα. Κι αυτό γιατί η γυναίκα είναι για πολύ πιο περιορισμένο χρόνο «ωραία», δηλαδή «στην ώρα της», που σημαίνει γόνιμη: από την εφηβεία έως την εμμηνόπαυση. Για τον άνδρα αφ’ ενός δεν υφίστανται το ίδιο πιεστικοί χρονικοί περιορισμοί, αφ’ ετέρου εφόσον το πιο σημαντικό για τη γυναίκα είναι να σταθεί δίπλα της δεν τίθενται τόσο αυστηρά πρότυπα στο πώς πρέπει να είναι εμφανισιακά. Η εξουσία κάθε είδους, το να έχει κερδίσει άλλα αρσενικά στον ανταγωνισμό, είναι συχνά αρκετό. Γι αυτό, οι ισχυροί, οικονομικά και εξουσιαστικά, άνδρες τύχαιναν και τυχαίνουν της προτίμησης των γυναικών, ανεξάρτητα από το πόσο όμορφοι είναι. Έχει μάλιστα επινοηθεί κι ο όρος «γοητευτικός» άνδρας για την περίσταση. Ακόμα, δεν πρέπει να ξεχνάμε πως η γυναίκα επιλέγοντας έναν άνδρα για σύζυγο έχει πάντα τη δυνατότητα να έχει τα γονίδια άλλου άνδρα χωρίς ο σύζυγος να το ξέρει. Ο ίδιος ο άνδρας, ίσως αναλογίζεται πως ένας Πικάσο, ένας Άντονι Κουήν, ένας Ελύτης ήταν αρεστοί σε νέες κι όμορφες γυναίκες ακόμα και στα 80 τους, είτε πως ένας Ωνάσης, ένας Χιου Χέφνερ ή ένας Μπερλουσκόνι μπορούν να «αγοράζουν» τις πιο όμορφες γυναίκες και να θεωρούνται γοητευτικοί απ’ αυτές.

Οι βιολογικές βάσεις κι η ατομική ιστορία, μέσα από την έκθεση σε συγκεκριμένα ερεθίσματα και εμπειρίες βρίσκονται πίσω από τις επιθυμίες του καθένα μας. Οι επιθυμίες μας λαμβάνουν χώρα, τις αναγνωρίζουμε, τις διαπιστώνουμε αλλά δεν τις αποφασίζουμε. Ορισμένοι κάνουν λόγο για μυστική έλξη, για μαγεία, για χημεία, για ανεξέλεγκτη επιθυμία είτε για αποστροφή, απέχθεια, αηδία, αντιπάθεια. Εκ των υστέρων επιχειρήματα γιατί νιώθουμε έτσι είναι δυνατό να αναπτύξουμε, σε κάθε περίπτωση όμως, ενώ αυτή η στάση είναι δική μας, εύκολα αναγνωρίζουμε πως δεν έχουμε αποφασίσει γι’ αυτήν, πως μας συμβαίνει, πως υποκείμεθα μάλλον σε αυτήν παρά την διατάσσουμε.

Δεν θα επιδικάσουμε εδώ την υπόθεση αν θα ήταν καλύτερα να μπορούσαμε να καθορίσουμε δια της βουλήσεως τι μας αρέσει ή αν είναι προτιμότερο ασυνείδητες και μη ελεγχόμενες άμεσα από εμάς διεργασίες να καθορίζουν τι μας αρέσει. Έτσι κι αλλιώς, αυτό συμβαίνει. Θα σημειώσουμε μόνο μερικά επόμενα προβλήματα που δημιουργούνται.

Εν πρώτοις, το κριτήριο της γονιμότητας, που όπως είδαμε υπόκειται της ανδρικής επιλογής, είναι άκυρο για πολλούς λόγους. Οπωσδήποτε, για κάποιον που δεν έχει πρόθεση να κάνει παιδιά. Ας μην ξεχνάμε πως στις μέρες μας οι άνθρωποι πολύ συχνά δεν κάνουν καθόλου παιδιά ή κάνουν 1 ή 2, ενώ συνευρίσκονται σεξουαλικά πάμπολλες φορές. Το βασικότερο όμως είναι πως κι αν ακόμα ένας άνδρας έψαχνε για γυναίκα να του κάνει παιδί τα κριτήρια μέσω των οποίων τείνει βιολογικά να επιλέγει μια γυναίκα είναι τελείως χονδροκομμένα και επισφαλή. Είναι προφανές ότι η στραβή ή κομψή μύτη δεν είναι καλός σύμβουλος για το ποια γυναίκα θα ήταν η καλύτερη για μάνα των παιδιών του. Το παιδί δεν είναι καθόλου σίγουρο πως θα κληρονομήσει τη μύτη της, ενώ η μύτη της γυναίκας δεν έχει σχέση με τις εν γένει δυνατότητες της και τις ικανότητές της ως μητέρας.

Προφανώς, για τον άνδρα που δεν έχει στόχο την τεκνοποίηση τα κριτήρια της ωραίας γυναίκας με τη βιολογική διάσταση που προαναφέραμε είναι τελείως άκυρα. Ας θεωρήσουμε ωστόσο, πως οδηγούμενος από αυτό που του αρέσει, ένας άνδρας που αναζητά τη σεξουαλική ικανοποίηση θα την πετύχει ας υποθέσουμε με μια γυναίκα που έχει λείο δέρμα, συμμετρικό πρόσωπο, μεγάλα μάτια, σφριγηλό στήθος, συγκεκριμένες σωματικές αναλογίες και είναι ξανθιά. Μπορεί να «παίζεται» από την βιολογία και τις κοινωνικές επιταγές, αλλά τι μ’ αυτό; Από κάπου θα διαμορφώνονταν τα κριτήρια του περί ομορφιάς. Υπάρχει λόγος να διακρίνουμε κάποιο πρόβλημα στο όπως έχουν τα πράγματα;

Νομίζω πως και σε αυτή την περίπτωση υπάρχουν προβλήματα και μάλιστα αρκετά. Το πρώτο είναι πως εμποδίζεται να συνευρεθεί με τη διπλανή του γυναίκα η οποία δεν πληροί τις προδιαγραφές «του» περί ωραίας γυναίκας, στερώντας πιθανώς από τον εαυτό του και από τη γυναίκα μια θαυμάσια εμπειρία ανθρώπινης επαφής. Αυτό είναι ευκαιρία που χάνεται. Κατόπιν, οδηγούμενος ο άνδρας να αναζητά την ωραία γυναίκα είναι δυνατόν να θέτει τον εαυτό του σε δοκιμασία με πολλούς τρόπους. Μπορεί π.χ. η αναζήτηση να είναι αγωνιώδης και δύσφορη και να καταλήξει (όπως συνήθως στην πράξη συμβαίνει) σε κάποια που δεν ανταποκρίνεται στις προδιαγραφές «του» περί ομορφιάς. Αυτό όμως θα είναι προϊόν συμβιβασμού που ήρθε μετά από στραπατσαρίσματα και φυσικά μπορεί να βιώνεται ως αποτυχία, θλιβερή και μίζερη πραγματικότητα. Αν πάλι υποθέσουμε πως βρεθεί η ωραία γυναίκα, τέτοια που να είναι πολύ κοντά σε ό,τι πραγματικά θα ήθελε, είναι δυνατόν εκείνη να μην τον θέλει. Στην περίπτωση αυτή, η αίσθηση της στέρησης και του ανεκπλήρωτου ονείρου θα απειλούν πάλι την ζωή του.

Κι αυτές οι εκδοχές δεν είναι οι μόνες κακές. Γιατί και στην περίπτωση που ο άνδρας βρει την ωραία γυναίκα κι αυτή ανταποκριθεί, υπάρχουν ακόμα πιθανές εκδοχές ψυχικής ταλαιπωρίας, όσο το βασικό κριτήριο «του» είναι η ωραιότης της. Κατ’ αρχήν, υπάρχει πάντα η πιθανότητα να μην τα καταφέρουν να συνευρεθούν πετυχημένα σε ένα πλήθος τομέων, λόγω μεγάλων αποκλίσεων φυσιολογικών και ψυχολογικών, διότι ας μην ξεχνάμε πως η διάταξη κάποιων χαρακτηριστικών δεν λέει τίποτε για τη δυνατότητα συνύπαρξης των ανθρώπων. Ακόμα και στην περίπτωση της πετυχημένης σεξουαλικής συνεύρεσης, θα μπορούσε να μην ταιριάζουν σε επίπεδο πνευματικό, ως αποτέλεσμα μεγάλων νοητικών διαφορών, καλλιέργειας, πολιτισμού και εμπειριών, πράγμα που πολύ σύντομα θα επέφερε τη ρήξη και της ερωτικής επιθυμίας. (Πολυπαιγμένο σενάριο στην αληθινή ζωή).Το τραγικότερο όμως όλων είναι ίσως πως η γυναίκα θα πάψει σύντομα να είναι ωραία. Δεν θα είναι στην ώρα της- γόνιμη για πολύ, και τα χαρακτηριστικά της ωραιότητος θα χαθούν. Τι γίνεται τότε; Συχνά, η δύσμοιρη γυναίκα προσπαθεί απεγνωσμένα να μοιάζει νέα. Προβαίνει σε κάθε είδους γελοίες παρεμβάσεις και νιώθει η ίδια απαίσια βλέποντας να μεταβαίνει στα αζήτητα. Να μην της αναγνωρίζεται πια αισθητική αξία από τους άνδρες, οι οποίοι αναζητούν πάντα την όμορφη και νεότερη. Κι ο άνδρας, υποκείμενος στη βαναυσότητα των ίδιων του των επιθυμιών, εάν λόγοι υγείας δεν τον έχουν καταστήσει σεξουαλικά ανενεργό, αναζητά την όμορφη πόρνη για να μη νιώθει πως η ερωτική του ζωή είναι καταδικασμένη στην ασχήμια, ενώ θλίβεται για τη γυναίκα του που μαραγκιάζει. Μπορεί να είναι ευγενής μαζί της ποικιλοτρόπως, δεν μπορεί όμως να διατάξει την επιθυμία του προς αυτήν που έπαψε πλέον να είναι ωραία.

Το ότι υποκείμεθα σε έναν τέτοιο καθορισμό της ωραιότητας είναι ένας ακόμα λόγος που είμαστε τραγικές υπάρξεις οι άνθρωποι. Δεν μπορούμε να τον αλλάξουμε ριζικά, «έτσι είμαστε». Μπορούμε ίσως να τον αντιστρατευόμαστε. Σε αυτή την κατεύθυνση, το να πάψουμε να θεωρούμε την «μη ωραία» γυναίκα ως άτομο που δεν μας αφορά, θα ήταν πράξη «ανδρείας».